Lakhota

Język Lakotów

sioux mother

Skrócony kurs języka lakhota

Język jest wakhan - mocą. Służy do komunikowania się nie tylko ludzi pomiędzy sobą, ale także wszystkich istot na Ziemi. Ma swoją część werbalną, w postaci słów pisanych lub wypowiadanych, oraz część duchową i emocjonalną. Słowa bez ducha są tylko pustymi dźwiękami, nie niosącymi żadnego znaczenia. Z kolei by wyrazić całe bogactwo emocji i myśli wystarczy tylko kilka słów. Język to jednocześnie siła tworzenia i niszczenia. Z jego pomocą można dać życie lub je zabrać. Pamiętaj o tym, kiedy mówisz, piszesz czy śpiewasz...
Kiedy naród dba o swoją mowę, kiedy dobrze jej używa, rośnie w siłę. Kiedy zapomina - słabnie i ginie. Dlatego tak ważne jest: pamiętać i szanować.

część I - akcent i wymowa:

Akcent naturalny w języku lakhota przypada najczęściej na drugą sylabę, tak jak w słowie pilamayaye - dziękuję ci. Rzadziej akcentowana jest pierwsza sylaba, np. w mázaska - pieniądze. Niektóre słowa mają dwie różne intonacje i w każdej z nich znaczą co innego, np. w słowach dwusylabowych: paha - ...... , pahá - wzgórza. Wtedy oznacza się akcent znakiem graficznym na drugiej sylabie. Spółgłosek jest osiem, i są bardzo podobne do tych, które występują w języku polskim. Podstawowe to a, e, i, o, u. Dodatkowe to nosowe an = ą, in - y, un = uł. Samogłosek jest 32. Najważniejszą różnicą między lakhota i polskim jest występowanie tzw. głosek przydechowych: c', k', p', t', sh'. Wymawiamy je jak bardzo krótkie głoski od których pochodzą, bezdźwięczne. Trudno jest opisać, jak taki dźwięk powstaje, ale jest to zjawisko dość charakterystyczne dla wielu innych języków indiańskich, np. kechua. Zainteresowanych proszę o kontakt. Inne różnice to: j (lak.) = ż (pl.), gh = dż, h^ = h dźwięczne, w = ł. Jeśli po spółgłosce występuje h - wymawiamy je krótko, np makhá - ziemia. Przy niektórych wyrazach postaram się podać w nawiasach wymowę.

część II - podstawy gramatyki

Generalnie języki indiańskie, w tym lakocki, trudne są dla Europejczyka. Wynika to z całkowicie odmiennego widzenia świata. W lakockim występują różne słowa na określenie tej samej rzeczy, jeśli zdanie wypowiada kobieta, a inne jeśli mężczyzna. Np. kholá = przyjaciel (rodzaju męskiego) mężczyzny lub chłopca. Mashké zaś to przyjaciółka kobiety, dziewczyny. Kobiety i mężczyźni używają też innych zakończeń w trybie pytającym i rozkazującym, np Tóka he? (mężczyzna), Tóka hwo? (kobieta) - O co chodzi? Coś nie tak? Inną ważna zasadą gramatyczną jest struktura poliaglutynacyjna języka. Oznacza to, że aby stworzyć skomplikowane zdanie dodajemy do głównych rzeczowników końcówki, zamiast używać oddzielnych wyrazów. Np kholapi (khola+pi) = przyjaciele, . Zwróć na to uwagę w dalszych częściach, przy okazji zwrotów. Przymiotnik zawsze występuje po rzeczowniku, który określa (w przeciwieństwie do polskiego) - np. chetan sapa - czarny jastrząb.

część III - mały słownik

ai - tak
anpetu kin - dzień (dzisiejszy, ten), anpetu kin le - dziś
a-oh - uważaj
agli - wracac
ahoappa - mąka
akicita - rada starszych
amba - dobrego dnia
anapo - zachód słońca
anho - zaliczac coup
ate - ojciec
awi - oni

can wakhan - Taniec Słońca
chetán - jastrząb
Chetán Nagin - Jastrząb Cienia (imię)
cha - bez
Chaka dee Wakpa - Rzeka Prochowa
chanté - serce
chatawinna - leworęka (o kobiecie)
chikala - mały
chun - drzewo
cinks - mój syn
ciye - mój brat (mówi mężczyzna)
colá - przyjaciel
colapi - przyjaciele
cunks - moja córka

dho! - wykrzyknik (polskie ho-ho!, albo no!)
dopa - cztery

esnella - o kurcze!

Haho! - popatrz na to!
Hanhepi-wi - księżyc
He wonjetah - Jeden Róg (imię)
hecheto aloe - to jest skonczone
hecheto welo - to jest zrobione dobrze/ to jest dobre
he-ay-hee-ee! - wezwanie/modlitwa do Wielkiego Ducha
heecha - sowa
hehaka - łoś
Hehaka Sápa - Czarny Łoś (imię)
heyah - nie
heyoka - blazen
hin - tak
hohahe - witaj
hohe - wróg (z tym słowem jest mały kłopot, bo niektórzy Lakota utrzymują, że przed przybyciem Białych w ich języku nie było słowa "wróg". Z kolei w Biblii tłumaczonej na lakocki używane jest słowo "thóka", co znaczy inny, odmienny)
hoka hey - Uważaj!
hoppo! - jedzmy!/Chodźmy!
Huhn - lament
hunkaschila, hokshila- młody mężczyzna, chłopiec
huntka - duch wschodu

iktomi - trickster spirit
iku - policzek
ina - matka
inyan - skala
inipi - szlas pary/kapiel w szlasie pary
ishta - ona/dziewczyna
iyotake - siedząc/siedzacy

kaga - demon
khanghi - wrona
kapi - historia, opowieść
katiyimo - enchanted mesa
kiksuyapi - nie zapomnij/pamiętaj
kikukanpi - posuń się
kin - ten
kokipa - strach
kikipapi - strachy
kholá - patrz colá (przyjaciel)
kte - zmarly/zabity
ku - wracać
kuwapi - upolowany/dognany przez
Lakota Oyate - Narody Sioux

le mita - mój
le mita cola - mój przyjaciel
le mita pila - moje podziekowanie
leksi - wujek
lela - bardzo
lela oosni - bardzo zimno
luta - czerwony

mahpyua - chmura
Mahpyua Luta - Czerwona Chmura (imię)
makhá - ziemia
makhá mani - iść pieszo
Makhá Sichu - Bad Lands (region w USA)
maká - skunks mani - spacerowac, iść
mato - niedźwiedź
maya owicha paka- fatum, zly los/doslownie: ten, kto spycha cie z urwiska
maza - metal
maza canku - żelazo, stal
maza chante - Żelazne Serce
mazaska - srebro, pieniądze
mi - mnie
miyelo ca kola - Jestem przyjacielem
micaje... - Nazywam się...
Mieyebo - Jestem
mila - nóż
mila hanska - Długie Noże
mitawa - mój
minne - woda
minne sosa - mętna woda
minne sota - wiele źródeł
minne-wakan - święte źródło (również-whisky)
mita kuye ayasin (mitakuye oyasin)- wszyscy jestesmy spokrewnieni
mitawin - moja żona
moksins - mokasyny

na - i
nacacijin - lojalny, wierny
Napa Lute - Czerwona Ręka
nagi tanka - Wielki Duch
nita - twoje
nituwe he? - kim jesteś?
najin - wstac/stojacy
niyaha - pióro
nunpi - dwa

ocheti - siedem
ohan!, han!- tak!
ohinyan - na zawsze
ohitika - odważny
ohunko - fałszywy/kłamstwo
onikare - szałas pary
ocheti shakowin - 7 świętych ognisk Siuksów
onsila - mala rzecz, drobiazg/biedak
onshimala ye - pożałuj mnie
oo-oohey - już czas
oosni - zimno
owa - rana
owa sicha - rana zakażona
owanka - podłoga
owatamla - szczery (o człowieku)
ozuye - wojownik
owanka wakan - święte miejsce, kamień
owayyeke wasse - wyglada, ze wsytko jest w porządku

Paha Sapa - Black Hills
paha - góry
pahaska - długie włosy
pecokan sunpi - lok skalpowy
pejuta - medycyna/leczenie/lek
pejuta sapa - kawa/ czarna, zła medycyna
pejuta wacasa - lekarz/szaman/mędrzec
peta - kamień
pilamaya - dziękuje ci
pila mita - moje podziękowanie
piskin - zagroda
pte - krowa bizona
ptesan-wi - Kobieta Biały Bizon
ptecila - mały bizon (cielak)

schila - stary
skuyela - słodki
shinte - ogon
Shinte Galeska - Cętkowany Ogon (imię)
shunkmanitu tanka - wilk (dzięki, Tańczący),
shunkaha (Shunkaha Napin -Wilczy Naszyjnik, Yankton Sioux)
shunke canku - żelazny koń/pociąg
shunke-kan - pinto, srokaty koń
sicha - zły
siha - stopa
Siha Sapa - Czarne Stopy
ska - biały
sosho - waz
sota - wiele
skan - niebo
sintkala waksu - szałas pary
sitomni - wszedzie, wszystko
siyotanka - specjalny flet cedrowy
skunk manitou - kojot
sunkaku - młodszy brat

ta - śpiewać
tanka - duży/wspaniały
tashina - suknia/skóra
tashina pte - skóra bizonia
tashunke - koń
Tashunke Witke - Szalony Koń (imię)
tasina - koc
tatoke - antylopa
tahunsa - kuzyn
takuskanskan - moc ruchu/moc we wszystkim co sie porusza
tasunke hinzi - żółty koń
tatanka - byk bizona
tatetob - cztery wiatry
tatanka ohitika - Odważny Byk (imię)
tantanka ptecila - Mały Byk (imię)
tarcza sapa - Czarny Jelen (imię)
Tatonka Iyotake - Siedzący Byk (imię)
to - niebieski
tokalu - lis
taku - coś
tiyata - w domu
toksan - w okolicy
tohan - kiedy
tokiya - gdzie
tonkala - mysz
toksha ake wacinyuanktin ktelo - Do zobaczenia
tuki - Naprawde? (używane tylko przez kobiety)
tunkasila - dziadek
tunka - kamień

unci - babcia
unktehi - wodny potwór

wacin - Ja chcę
wacanga - slodka trawa
wagichun wagi - mówiace drzewo/topola (swiete dla Lakota)
wahi - Juz ide
wakina - grzmot
wakuwala - pogoń, polowanie
wakhan - energia, moc, tajemnica, świętość
Wakhan Tanka - Bóg, Wielki Duch
Wakhan Tanan kici un - Niech cię błogosławi/prowadzi Wielki Duch
wakinyan - Ptak Grzmot
wana - jeden/raz
wanagi - duch/duchowy
Wanagi Tacaku - Ścieżka Duchowa
wanagi yata - miejsce, w którym przebywaja dusze, duchy
wanbli - orzeł
Wanbli Cikala - Mały Orzeł (imię)
Wanbli Luta - Czerwony Orzeł (imię)
wankala - czuły/miękki
waniyetula - zima
wasin - tu
wanbli galeshka - Cętkowany Orzeł (imię)
wasicun winyan - biala kobieta
wasichu - bialy mezczyzna
wasna - pemmican
Wa-sna-win - Kobieta Burzy
wastelakapi - ukochany/a
wayo kapi - To prawda
waun - Ja jestem
waste - dobry
wi - slonce
wicksemna - dziesiec
wicoti mitawa - moja wioska
wichasha - czlowiek, mężczyzna (który osiągnął pełnię rozwoju duchowego, wykształcenia, odpowiedzialności i honoru)
Wichasha Tankala - Maly Wielki Człowiek
wichasha wakan - święty człowiek
wickmunke - tecza/koniec tęczy/pułapka
winchinchala - dziewczyna,
winyan - kobieta (która osiągnęła pełnię rozwoju duchowego, wykształcenia, odpowiedzialności i honoru)
winyan wanagi - kobieta idąca ścieżką duchową
witkowin - szalona kobieta
winyan wakhan - święta kobieta
wiwanyank wacipi - Taniec Słońca
wiwasteka - piekna kobieta
wojapi - zupa z czarnych jagód, kisiel
wohitika - być odważnym
woyute - jedzenie
wonunicun - zaszła pomyłka

yamina - trzy
yata - miejsce
yunke-lo - śmierć
yumni - trąba powietrzna/wir powietrzny
yuta - jeść

zunta - uczciwy
zuya - scieżka wojenna

Zdaje sobie sprawę, że na tej stronie brakuje wielu rzeczy. Postaram się uzupełniać ją sukcesywnie. Gdybyś miał jakieś informacje, które można tu umieścić, lub pytania, napisz do mnie.

Wykorzystałam materiały mn.in. ze stron:

http://www.elexion.com/lakota/iyapi/index2.html - Lakota Iyapi
http://www.sdstate.edu/wflg/http/lakota.htm
http://php.indiana.edu/~wmeya/projects.html
http://www.inext.cz/siouan/
http://www.code-it.com/indian/lakota.htm
http://clubs.yahoo.com/clubs/lakhotaiyapi
http://fpcctalkindian.nativeweb.org/

O stronie | Site Map | kontakt | ©2006 Magdalena